Hayvanlarda Kurşun Zehirlenmesi

En son güncellendiği tarih: Mar 29

Çevresel olarak yaygın bulunan bir ağır metal olan kurşunun vücuda bilinen hiçbir faydası olmadığı gibi ciddi toksik etkileri vardır. Madencilik ve kurşun yükünü artıran ağır sanayi kirliliği olan bölgelerde kurşun zehirlenmesi, çiftlik hayvanlarında zaman zaman karşılaşılan ancak gözden kaçırılan en sık inorganik toksik problemlerden olmuştur. Özellikle taş ocaklarının bulunduğu yerlerde hayvan sahipleri dikkat etmelidir. Türkiye’de konuyla ilgili istatistiksel veri söylemek kesin bilgi olmayacaktır ancak örneğin; Tarım-Gıda ve Biyolojik Bilimler Enstitüsü AFBI’nın 2014 raporuna göre İrlanda'da sığırlarda görülen ölümcül zehirlenmelerin % 40'ından fazlasını kurşun zehirlenmesi oluşturmuştur.


Yabancı maddeleri yeme eğilimleri çok olan geviş getirenlerin yanı sıra; sarkık kanat, uçamama gibi belirtiler gösteren su kuşları ve yırtıcı kuşlarda zehirlenme, pet hayvanlarından daha çok görülür. Kuşlar, çoğunlukla birikimli göllerin dibinde bulunan kurşuna temas eder. Diğer evcil hayvanlarda kaynağa ulaşma ihtimali biraz daha düşüktür. Olur ya, kediniz ya da köpeğinize teşhis konulmuşsa kendinizi suçlamayın ancak böylesine nadir görülen bir olayda büyük ihtimalle eve boya badana yapan şanssız bir yeni ev sahibisiniz.

Nerelere Dikkat Edilmeli?


Çiftlik çöplüğünde bulunan veya otlakta bırakılan kurşun piller (Özellikle yanmış olanların muhafazaları korunamaz ve hayvanı maruziyete açık hale getirir.), dışında boya kutuları ve boyanmış yüzeyler, motorsal aksamlarda kullanılan yağlar (karter, gres yağları), akümülatörler, muşamba, cam macunu, PVC su boru artıkları ve daha birçok ürün toprağı kirlettiği gibi özellikle aç hayvanların alternatif yem kaynakları aramasıyla kurşun zehirlenmesine yol açar. Ayrıca otoyol kenarlarında bulunan otlar yüksek miktarda kurşun içerir.


Kurşun işleyen fabrikalara yakın kümeslerde, kursaklarında kurşun pervazları rapor edilen bir işletmede binlerce tavuğun öldüğü görülmüştür. Aynı zamanda solunum yoluyla olan maruziyetler insan da dahil bütün hayvanlar için risk taşır; akü yenileme fabrika bacalarından çıkan ısıl işlem görmüş kurşunun oldukça küçük partikülleri (<0.5 μm) akciğer alveollerine ulaşabilir.


Genç hayvanlar, meraklı tüketimler, zayıf bünye ve hızlı emilim nedeniyle daha hassastır. Bununla beraber kurşun emiliminin arttığı gebelik ile laktasyonda yavrunun pek bir şansı yoktur. Çünkü emilen kurşun plasentayı kolay geçer ve sütle atılır. Gebelik ve laktasyon gibi durumları takiben oluşan kalsiyum, demir, çinko, vitamin D eksikliklerinde de kurşun metalinin emilimi artar. Ağır metal bu esansiyellerin yerini doldurur ve hücrelerin biyolojik işlevlerine zarar verir. Bu yolla vücutta oksidatif stresi de destekler. Ayrıca diyetteki yüksek yağ içeriğinin de inorganik kurşun emilimini artırdığına dair bulgular saptanmıştır.


Sığırların akut kurşun zehirlenmesine yenik düşme olasılığı daha yüksektir ancak koyunlar ve domuzlar da etkilenebilir. Bunları dikkate alarak yem kısıtlaması yapılan özellikle genç ve açlık çeken hayvanlar için risk faktörlerinin önüne geçilmelidir.



Risk Değerlendirmesi Yapın


Çiftlikte kurşun içerebilecek herhangi bir alanı belirleyin (eski araba/makine gövdeleri, boyalı yüzeyler, akü yığınları, araç hangarları gibi). Bazen hayvanlar kontrolsüz bir şekilde gitmemesi gereken yerleri karıştırabilirler. Bu nedenle çiftlik çöplüklerini, hangarları çitle çevirmek ve pilleri uygun atık sahalarına atmak, akla gelmeyen zehirlenmelerin önüne geçebilir.


Bunların dışında yüksek kurşun içeren topraklarda, hayvanların topraktan alacağı kurşunu mümkün oldukça düşük tutmaya çalışmak gerekir. Çimen yüksekliğini koruyarak, kurşun düzeyi fazla olan su basmış topraklarda aşırı otlatma yapmamak çözüm olabilir. Ayrıca silaj vs. yapılıyorsa toprak alımını en aza indirmek için topraktaki tümsekleri düzlemek ve daha üstten olacak şekilde kesim yapmak da önemli olacaktır. Şebeke suyu kullanılmıyorsa yüksek kurşun bulunan topraklardaki suları da tüketime sunmadan önce test ederek gözden geçirmek gerekir. Çünkü sularla meydana gelen kurşun zehirlenmesi siz dahil, çiftliğinizdeki her tür hayvanda görülebilir.


Anemiye neden olan kurşun doz aşımı; kan-beyin bariyeri dahil vücuda genişçe dağılımıyla beyin ve diğer organlarda yeterli oksijen alımının önüne geçer. Yani vücudun en dayanıklı savunma sistemlerinden bile geçerek kısırlığa, (fötal ölüm) düşüklere neden olmaktadır. Hatta kurşunlu gıda maruziyeti, bu nedenlerden dolayı hamileler ve küçük yaştaki çocuklarda daha olası problemler yaratır.


İnsanlarda, kalıntılı et yemekten ileri gelen kurşun zehirlenmesi nadirdir. Ancak maruziyetin tolere edilebilir miktarı tespit edilememesi nedeniyle, mermi parçaları bulunan av hayvanları başta olmak üzere gıda güvenliği denetim altına alınmalıdır. Kurşun zehirlenmesinden sağ kurtulan çiftlik hayvanları, insan tüketimine yönelik hayvansal ürünlerin kurşun kalıntısı içermemesini sağlamak için en az 12 ay karantinaya alınır.


meraklı sürülerin kurşun kaynaklarına ulaşma olasılıkları
Sürünüzü asfalt kenarları, maden ocakları, hangar ve hurdalıklardan uzak tutun.



Kurşun Zehirlenmesinin Belirtileri


Kan-beyin bariyerinden geçerek merkezi sinir sistemine sızan kurşun, hücrelerdeki diğer metallerin yerini alarak gastrointestinal bulgulara da yol açar. İki sistemdeki semptomlar da benzer zamanlarda görülebileceği gibi maruz kalan birden fazla hayvan herhangi bir belirti görülmeden de ölü bulunabilir.


Kronik olaylarda, akut ve subakuttan daha belirgin olarak kurşun; yumuşak dokularda metallothionein gibi proteinlere bağlanıp, yaklaşık %90 oranında inert olarak kalacağı kemiklerin gelişme bölgelerinde birikerek dişlerde (Burton çizgileri), iskelet ve kas sistemlerinde geri dönüşü kolay olmayan bozukluklar yaratır. Böbrek, karaciğer, kursak gibi organlarda kurşun birikimleri meydana gelebilir. *Hemoglobin yolağında engellediği enzimlerle kan yapıcı organların fonksiyonel yapılarını bozar. Kronik zehirlenmelerde oluşan anemiye, zaten kansızlığa duyarlı olan parazitli ve genel durumu bozuk (zayıf) hayvanlar diğerlerinden daha duyarlıdırlar.


MSS belirtileri olarak: Histeri, aşırı kaygı, diş gıcırdatması, çiğneme hareketleri, kalp ve solunum frekansında artış, sızlanma, baş dönmesi, göz kararması ve baş-boyundaki irade dışı kasılmalar (kulak ve göz kapaklarındaki tremor), donukluk, sese veya dokunmaya tepkisizlik, bazı vakalarda dilde felç, pupillarda dilatasyon, palpebral refleksin kaybolması, körlük, letarji, titreme, nöbetler, ölüm gözlemlenebilir.


Sığırlarda oluşan akut zehirlenmelerde karın ağrısı, sürekli böğürme, tükürük ve göz yaşı salgılarında artış, görülen ilk belirtilerdir. Bunları kusma, siyah ishal, iştahsızlık, zayıflık takip eder. İşeme sık ve ağrılıdır. Duvarların üstünden atlama, engellere çarpma, kontrolsüz hareketler ve amaçsız dolaşma görülebilir. Son dönemlerde yerde yatma, koma, konvulsiyon nöbetleri, opistotonus da görülür.


Çiftlik hayvanınızın ağzından anormal salyalar geliyor ve aşırı duyarlılık içinde davranış bozuklukları gösteriyorsa, kuduzdan şüphelendiğiniz kadar; ortamda kurşun kaynağı olarak açık halde bir araç kaportası, batarya, boya kutuları ya da tesisat malzemeleri varsa kontrol ediniz.


Sığırlarda akut zehirlenme daha sıktır. Öldürücü dozun alınmasından sonra, 2-3 gün içinde öncelikle nörolojik semptomlar yaşanır. Bulgular görüldüğünde de birkaç saat ya da 1-2 gün süreyle ölümle sonuçlanır.


Kurşun zehirlenmesi; botulizm, çocuk felci (PEM) gibi sinir sistemini etkileyen diğer hastalıklara ve çim tetani -magnezyum eksikliği- olarak bilinen metabolik hastalıklardaki (kan kalsiyum düzeyinin azalması) benzer belirtilere neden olabilir. Ayrıca bulgular; beyin yangısı, OF ve organik klorlu insektisidler ve üre zehirlenmelerinde görülenlerle karıştırılabilir.


Ayırt Edici Tanılar


  • Daha fazla kontrolsüz hareket, böğürme ve aşırı duyarlılığın olması, dorsamedial strabismusun bulunmaması ile CCN‘den (cerebrocortical necrosis),

  • Yüksek ateşin olmaması bakımından meningitis ve minihoensefalitisten,

  • Körlüğün olması, yutkunma refleksinin kaybolmaması ile kuduzdan,

  • Yüksek ateşin olmaması ve başın bir tarafa eğik tutulmaması ile listeriosisten,

  • Böğürme ve anormal hareketlere sahip olması ile hipovitaminosis A‘dan,

  • Ketonürinin saptanmaması ile ketozisin sinirsel formundan ayırt edilir.

Nekropsi Bulguları


Kayıpların devam etmesini önlemek ve hasta hayvanlarda uygun tedaviyi belirlemek için erken teşhis çok önemlidir. Şüphe edilen ya da nekropsisi yapılan hayvanlardan alınan kan veya dokuların (ciddi zararlara yol açtığı karaciğer, böbrek ve kursak) test edilmesiyle doğrulanabilir.


Çoğu akut vakada, nekropside belirgin lezyonlar yoktur. Bulgular arasında abomasit, enterit, epikardiyal kanamalar, akciğerlerde kanlı tıkanıklık, karaciğer ve böbreğin dejenerasyonu sayılabilir.


Ölüm sonrası kurşun toksisitesi teşhisini doğrulamak için, böbrek veya karaciğerdeki kurşun seviyelerinin analizi tercih edilir.


Bir çalışmada; böbreğinde 260 umol/kg ıslak ağırlık kurşun içeriği teşhis edilen sığıra nekropsi yapıldı. Akciğerler, özellikle kranio-ventral loblar aşırı derecede kanla tıkanmıştı. Perikardiyal kese de kanla doluydu. Epikardiyumda peteşiyal kanamalar vardı ama miyokard soluk görünüyordu. Karaciğer yuvarlak kenarlarıyla normalden yaklaşık % 20 daha büyük görünüyordu. Rumende "çakıl benzeri" bir madde, muhtemelen kurşundan oluşan bir karışım vardı. Kurşun benzeri madde retikulumda bulunamadı. Onun dışında dalak ve beyin normal görünüyordu.


Kurşun, ağır metal olarak sığır, koyun ve keçi gibi geviş getiren hayvanların ön midesine (retikulum) yerleşme eğilimindedir. Bu, kurşunun vücut tarafından emilmeye devam edebileceği ve aylarca kalıcı olarak yüksek kurşun kalıntılarına neden olabileceği bir rezervuar sağlar.


Not: Kurşun yiyen tüm hayvanlar zehirlenme belirtileri göstermez, ancak bu hayvanlar maksimum kalıntı sınırını (MRL) aşan kurşun kalıntıları içerebilir.

Kurşuna maruz kalan tüm çiftlik hayvanları, kalıntılar için test edilmelidir. Kan testleri, etkilenmemiş hayvanları ayırmak için kullanılabilir.


Tedaviler


Dokularda ilerlemiş vakalara yönelik tedaviye dönüş almak zordur, bu nedenle zehirlenmenin erken aşamalarında denemeye değer. Kurşunun kaynağını belirlemek ve hayvanları kaynaktan hemen çıkarmak çok önemlidir. Dokulardan daha kolay emilen boya gibi kurşun toksikasyonlarında acele etmek gerekir. Bilhassa akut zehirlenmelerde genel zehirlenme tedavisini baz alarak ortalama ilk 3 saatten önce (kusabilen hayvanlarda daha kolay olmakla beraber) tüketileni mideden çıkarmak, bağlayıcı maddelerle çözünmeyen ve emilmeyen şekle sokmak önemlidir. Bununla beraber zehrin alınmasını takiben, ortalama 3 saat geçip 5-6 saat geçmediği durumlarda -daha midedeyken- sondayla mide yıkanması ya da geviş getirenlerde rumenotomi yoluyla midenin boşaltılması lazımdır.


Mideyi yıkarken suya, (sindirim kanalındaki emilmemiş zehri yüzeyinde tutarak, partiküllerin emilmesini engelleyen/sınırlandıran) aktif kömür gibi maddeler de katılabilir. 5-6 saatten fazla geçmişse sürgüt maddelerin verilmesi ya da operasyon tercih edilir. Bağırsaklarda emilimi engellemek için tuzlu sürgüt, yumurta beyazı ve koyu çay içirilebilir.

  • Magnezyum sülfat (epsom tuzu), şelat yapıcılar retikulumda bekletilen birikimi ve bağırsaktaki partiküllerden kurşun emilimini azaltmaya yardımcı olur.


Hayvan sahibi için örnek verilen süreler ve sağaltım formülleri, vakalara göre çok değişkendir. Maruz kalınan kaynak, yutulan maddenin yapısı, kurşunun bileşiği, biliniyorsa olayın ne zaman olduğu, hayvanın anatomisi, yaşı ve fizyolojik durumu, sekonder rahatsızlıkları, kondisyonu, verim özelliği hatta cinsiyetine göre tedavi planı belirlendiği için mutlaka hastanın anemnezini eksiksiz bir şekilde ileterek bir veteriner hekime muayene ettirmek gerekir. Maruziyetine göre tedavi koşulları değişkenlik göstereceği gibi zehirlenme vakalarında acil profesyonel sağaltıma başvurulmalıdır.


  • Spesifik olarak kalsiyum disodyum/tetrasodyum EDTA, askorbik asitle birlikte kullanıldığında kurşunla zehirlenmelerin sağaltımında daha etkili olmaktadır. Kurşun zehirlenmesinin antidotu olan CaNa2 EDTA, öncelikle kemiklerdeki kurşunu bağlayarak kurşun-EDTA şekillendirir; hücre zarını geçemediği için CaNa2-EDTA alyuvarlardaki kurşunla birleşemez. Ayrıca ticari CaNa2-EDTA bulunamazsa kullanılan tetrasodyum EDTA yalnız verilmez çünkü hipokalsemiye neden olur.


  • Kandaki kurşun konsantrasyonlarının çok yüksek olduğu durumlarda, vücuttaki kurşunun yükünü azaltmaya yardımcı olabilecek tedavilere başvurulur. Tiamin hidroklorür (B1 vitamini) enjeksiyonu özellikle karaciğer, böbrek ve beyin olmak üzere, dokulardaki kurşun deposunun azalmasını sağlar. Tiamin bu amaçla da danalara ve erişkin sığırlara uygulanabilir.


Sıhhi tesisat malzemesi, golf topu, duvardan soyulan kurşunlu boyalar, seramik kaplar ve konserveler gibi kurşun içeren maddelerden dolayı zehirlenme bulguları gördüğüm kedime/köpeğime nasıl müdahale etmeliyim?


Her türlü zehirlenme olayında olduğu gibi kurşun zehirlenmesi de çabuk davranılması gereken, geç kalındığında sağaltım başarısı düşük olan bir inorganik toksikasyondur. Bu nedenle hayvanda kurşun içeren malzeme ile herhangi bir temas öyküsü varsa ve zehirlenme semptomları başladıysa kan testi yapacak olan bir veteriner hekime muayene ettirmeniz hayvanınızın hayatını kurtarabilir.



Kan testi, eşit olmayan büyüklükteki/anormal şekilli kırmızı kan hücrelerini, renklerindeki varyasyonları, artan nötrofil sayısını (beyaz kan hücresi türü) ortaya çıkarabilir. Aynı zamanda X ışınları, evcil hayvanınızın vücudundaki boya parçacıklarını veya diğer kurşun nesneleri gösterir.


Malzemenin türüne ve yutulma zamanına göre tedavinin ilk aşaması olarak; gastrointestinal sistemde bulunan kurşunu bağlamak ve daha fazla emilimi önlemek için ağızdan şelatlama ajanlarının verildiği bir detoksifikasyon tedavisi ya da nesneyi mideden çıkarmak için bir endoskopi yapılabilir. Şelasyon enjeksiyonu alan hayvanlara, bu tür bir tedaviyle ortaya çıkabilecek böbrek hasarı riskini azaltmak için aynı zamanda intravenöz sıvılar da verilebilir.


Alternatif olarak DMSA (suksimer), özellikle köpeklerde ve kafes kuşlarında ağızdan şelatör madde olarak kullanımı uygundur. Kanatlılarda tedavi birkaç hafta gerektirebilir.


Daha geç olgularda mide yıkaması yapılır. Obje mideden çıkmışsa duruma göre ameliyat gerekir. Çünkü mide asitinde çözünen kurşun en çok da ince bağırsaklardan emilir.


İyileşme, hayvanın ne kadar kurşun tükettiğine bağlıdır. 1-2 haftalık tedaviden sonra evcil hayvanınızın kanında kurşun seviyeleri düşüyorsa ve hayvan artık herhangi bir sorun yaşamıyorsa, tedavi durdurulabilir.


Zamanında yapılan tedavilerde çoğu köpek, ilk tedaviden sonraki 24-48 saat içinde iyileşir. Etkilenen hayvanlarda prognoz, hızlı tedavi edilirse pozitiftir; ancak kontrolsüz nöbetler geçiren hayvanların toparlanması zor olduğu için süreç doğrultusunda ötenazi yapılır. Bu nedenle şüphelenildiği andan itibaren hekiminize danışmaktan çekinmeyin.


Kurşun zehirlenmesi görülme sıklığı evcil hayvanlarda, özellikle de kedilerde ve köpeklerde nispeten düşüktür. Hayvan Zehir Kontrol Merkezi ASPCA, toplam 181.000 hayvan zehirlenmesi vakasından sadece 65 kurşun zehirlenmesi vakası tespit etmiştir. Yine de siz yeni evinize taşınırken can dostunuzu gözünüzün önünden ayırmayın çünkü veteriner toksikologlarına göre kurşuna maruz kalan evcil hayvanlardaki yaygın bulgular sıklıkla evleri yeniden şekillendirirken ortaya çıkıyor. Özellikle köpekler, boyalı bir duvarı yalama konusunda kedilerden daha istekli olabiliyorlar.


Günümüzde diğer ülkelerde kullanımı azaldığı gibi ülkemizde de kurşunlu ürünlerin zamanla kısıtlanmasına gidilmiştir. Örneğin 2004’ten itibaren kurşunsuz benzine göre 31 kat fazla kurşun içeren “süper benzin” satışı yasaktır. Bunlara rağmen eskiye nazaran daha az kullanılan kurşun bazlı boyalar yine de aşındıklarında tehlike arz ederler. Üstelik hayvanlar kurşunu solumakla kalmayıp patilerini yaladıklarında da kurşuna maruz kalacaklarından, zehirlenme için aklımıza gelen ilk ihtimaller (Örneğin kurşun olta uçlarını yutmaları.) de gerekmez.


*Deltaaminolevulinik asit dehidrataz ve ferrokelatazı inhibe ederek hemoglobin biyosentezini azaltır. (Prof. Dr. Ali Bilgili)



https://www.farmersjournal.ie/leaving-old-batteries-around-the-yard-can-cause-big-problems-211773


https://huntfish.mdc.mo.gov/hunting-trapping/hunting-diseases/lead-toxicosis-lead-poisoning


http://www.sekanslab.com/Beslenme-Saglik-Biyokimya/ineklerde-kursun-zehirlenmesi/14#:~:text=Kur%C5%9Fun%20s%C4%B1%C4%9F%C4%B1r%20zehirlenmelerinin%20en%20s%C4%B1k,sanayi%20kirlili%C4%9Fi%20olan%20b%C3%B6lgelerde%20olu%C5%9Fabilir.&text=K%C3%BC%C3%A7%C3%BCk%20bir%20miktar%20kur%C5%9Fun%20bile%20inek%20i%C3%A7in%20%C3%B6ld%C3%BCr%C3%BCc%C3%BC%20olabilir.


https://vetrehberi.com/sigirlarda-kursun-pb-zehirlenmesi/


Radostits OM, Gay CC, Hinchcliff KW and Constable PD. Veterinary Medicine - A textbook of the diseases of cattle, horses, sheep, pigs and goats. 10th Edition. 2007. Saunders publishing. Pages 1799 - 1808


https://www.agric.wa.gov.au/livestock-biosecurity/prevent-lead-poisoning-and-residues-livestock


https://www.petmd.com/dog/conditions/digestive/c_dg_lead_poisoning


https://www.scielo.br/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S0100-736X2014001100007


http://www.flockandherd.net.au/cattle/reader/lead-poisoning-I.html


https://www.dpi.nsw.gov.au/__data/assets/pdf_file/0014/102416/Lead-affected-cattle.pdf

Son Paylaşımlar

Hepsini Gör