Atların Evcilleştirilmesi ve Tay Kırma Eğitimi

Atlar ne zaman ve kimler tarafından evcilleştirildi? Atların evcilleştirilme nedenleri nelerdir? Tay eğitimi nedir ve nasıl yapılır? Tay eğitiminde nelere dikkat edilmelidir? Tay eğitimine başlamak için en uygun yaş nedir? Tüm bu soruların cevaplarını yazımızda sizin için ele aldık.


İnsanoğlu tarih boyunca birçok hayvanı evcilleştirdi ve hayatlarını bu hayvanlar ile devam ettirdi. Şüphesiz ki bu hayvanlar içinde en önemlilerinden biri de atlardır. Atlar zekâları, güçlü fizikleri ve hızlı koşmaları ile insan neslinin asırlardır yanında yer almaktadır. Bu birlikteliğin başlama noktasının tarihi ve zamanı ile ilgili bilgiler arkeolojik kazılar ve araştırmalar arttıkça yenilenmekte, hatta yeni bilgiler de edinilmektedir. Atın evcilleştirilmesinin M.Ö 4000-3000 yıllarında Orta Asya steplerinde Türklerle başlandığı çoğu araştırmacı-yazar tarafından yazılmakta ve böyle olduğu düşünülmektedir. Hatta bu Türk topluluğunun İskitler olduğu söylenilmektedir.

İnsan-at dostluğu insan hayatının farklı yönleri için oldukça önem taşır. İnsanlar atları evcilleştirilirken de bu yönleri düşünmüştür. Göçebe yaşam süren insanlar yerleşik hayata geçtikten sonra tarım ve hayvancılığa başlamıştır. Tarım arazilerini ekebilmek ve hayvan sürülerini açık arazilerde otlatılırken toparlayabilmek için atlardan yararlanılmıştır. Atların fiziki olarak güçlü ve dayanıklı olması yük taşımacılığında oldukça önemli olmuştur. Aynı zamanda hızlı koşabilmeleri sayesinde ulaşım aracı olarak insanlara fayda sağlamıştır. Ulaşım sadece ulaşım demek değildir. Atların evcilleşmesi ile ulaşılamayan yerlere ulaşmak; insanların farklı kültürleri tanımasına, yeni buluşların tüm insanlığa yayılmasına bu sayede medeniyetlerin oluşup insanlığın gelişmesine, ticarete ve kültürlerin kaynaşmasına öncü olmuştur. Bunun yanında savaşlarda da süvari birliklerinde at büyük öneme sahip olmuştur.


Yaşadığımız yüzyılda ise atlar daha çok yarış organizasyonlarında (koşu, engel, dresaj), çok nadir olarak da kırsal kesimde tarım, hayvancılık, taşıma ve ulaşımda yer almaktadır.


Peki, bu kadar zamandır bize yoldaşlık yapan atlar nasıl oldu da eyeri ve binici olarak insanı üstünde kabul etti? Bu eğitim nedir ve nasıl yapılır?


İnsanoğlu atlara binebilmek için bir takım biniş malzemeleri (eyer, eyer altı, üzengi, dizgin) kullanmalıdır. Bu malzemeleri atlar direkt olarak vücudunda kabul edemez. Hiçbir at, doğuştan üzerine birini bindirmeyi de kabul etmez. Çünkü atlar doğal yaşamda av hayvanlarıdır. Bu yüzden doğasında, kendini avcılara karşı koruma içgüdüsü bulunur. İnsanların atlara bu yaklaşımı, at tarafından bir tehdit olarak görülür ve at, bu tehdide karşı mutlaka tepki verecektir. Tüm bu durumlar göz önünde bulundurulduğunda ata binmek hatta daha öncesinde biniş malzemelerini ata yerleştirebilmek için atın belli bir eğitim sürecinden geçmesi gerekir. Ancak bu eğitim sürecini geçtikten ve belli bir seviyeye geldikten sonra bir ata binilebilir. Ata binmek için geçen bu eğitim sürecine “tay kırma” denir. İngilizce ’de “breaking colt” veya “colt starting” de denir.


Tay Kırma Eğitimi Nedir?


Henüz hiç binilmemiş bir tayın eyere alıştırılma ve eyere alıştıktan sonra biniciyi de üstünde kabul etmesine kadar geçen eğitim sürecine “tay kırma” denir.


Tay Kırma Eğitimi Neden Yapılır?

Atlar insanlar için binek canlılardır. Yüzyıllar boyunca insanlık at sırtında zaman geçirmiş ve at sırtında geçirilen zaman günümüzde ne kadar azalsa da halen devam etmektedir. At sırtındaki bu zamanın, hem at sağlığının hem de insan sağlığının tehlikeye girmeden tamamlanabilmesi için tay kırma eğitiminin yapılması gerekir. Bilmelisiniz ki atlar av hayvanları oldukları için kendilerini avcılara karşı korumak isterler. Hiç üzerine binilmemiş bir tay da doğal olarak üzerine binmek isteyen bir insanı avcı olarak görecektir ve kendini tehlikede hissedecektir. Tayın vereceği tepkiler de her iki canlı için tehlikeli olacaktır. Tayın sırtına binebilmek için kendinizi bu avcı statüsünden çıkarıp taya bir dost olduğunuzu ve kendinizle beraber hareket etmesi gerektiğini öğretmeniz gerekir. Bu öğretim süreci ne kadar iyi geçerse tayla olan anlaşma ve dostluk o kadar iyi olur. Sonuç olarak bir tayı binişe hazırlamak ve bizimle hareket etmesinin sağlamak için tay kırma eğitimi yapılır.


Tay Kırma Eğitimi Nasıl Yapılır?


Tay kırma eğitimi bir süreçtir ve bu süreç belli aşamalardan oluşur. İlk olarak bu eğitim sürecinden önce, bir tay doğduktan hemen sonra insana alıştırılmalı, bir nevi duyarsızlaştırılmalıdır. Duyarsızlaştırma için izlenilecek yollar vardır. Yeni doğan tay ile sürekli ilgilenmek, tayı özellikle kendi elinizle sevdiği yiyecekler ile beslemek, taya doğru bir şekilde yaklaşıp dokunmak bu yollardan bazılarıdır. Hem bu duyarsızlaştırma yöntemleri ile avcı statüsünden çıkmış olur hem de biniciliğin temelini atmış olursunuz ve tay kırma eğitimini daha rahat atlatırsınız.


Tay kırma eğitimine başlandığında oldukça dikkatli olmak gerekmektedir. Tayın eğitim aşaması sırasıyla; biniş malzemelerini kabul etme, biniciyi kabul etme, binicinin komutlarına uyma gibi bölümlerden oluşur. Eğitim sırasında asla aceleci olunmamalıdır. Taya direk eyer vurup binmeye çalışmak tamamen yanlıştır. Adım adım aşamaları geçmek gerekir. İletişim attan istediklerimizi ona göstermek için oldukça önemlidir. Atlara bu eğitimde güven duygusunu aşılamak, ödüllendirme sistemini uygulamak oldukça iyi sonuçlar verir. Eğitim veren kişinin ise kendinden emin bir şekilde, sabırla taya yaklaşması gerekir.

İlk adım, taya biniş malzemelerini tanıtıp tayın sırtına yerleştirmektir. Bu kısımda tayın vücudunu malzemelere karşı duyarsızlaştırma çalışmaları yapılır. Bu çalışmalarda sakin bir şekilde yaklaşılarak tayın hareketlerine ve alışmasına bakılarak ilerlenmelidir. Ayrıca bu aşamada tay biniş malzemelerini kabul ettikten sonra malzemeler ile tayın yürüyüşünü kontrol etme, tayı yönlendirme ve sözlü komutlara alıştırma gibi çalışmalar da yapılır. İkinci adım ise biniciyi kabul etme aşamasıdır. Bunun için egzersizler vardır. Örneğin binici tay sırtına binmeden önce cansız nesneleri tay üstünde deneyerek duyarsızlaştırır. Duyarsızlaştırma tamamlandıktan sonra ise binici tayın sırtına binmeyi deneyebilir. Son adım ise tay üstündeki binicinin tayı kontrol etme aşamasıdır. Bu aşamada yönlendirme ve sesli komut ile iletişim öğretilmeye çalışılır.


Tay Kırma Eğitimine Kaç Yaşında Başlanır?


Atlar anatomik olarak 6 yaşına kadar gelişim gösteren hayvanlardır. Kemiksel gelişim vücuttaki alt kemiklerden üst kemiklere doğrudur. Yani bacak kemikleri daha erken gelişirken, costalar (kaburgalar) ve vertebralar (omurlar) daha geç gelişir. Bu gelişim dikkate alınmalıdır çünkü yanlış zamanda başlayan tay kırma eğitimi atın sağlığına ve gelişimine zarar verebilir. Atın gelişimi dikkate alınarak en uygun zamanda tay kırma eğitimine başlanır.


Sonuç olarak tay kırma eğitimi verirken unutmamamız gereken şeyler vardır. Bu eğitimde atların doğası gereği kabul etmeyeceği şeyleri kabul ettiriyoruz. Avcısını sırtında taşıyor, özgürlüğüne düşkün olduğu halde komutları dinleyerek binicisinin istediği hızda istediği yere gidiyor. Bunun kıymetini bilerek biniciler olarak atların hayatını anlamak, korkularını, endişelerini bilmek ve ona göre davranmak zorundayız çünkü onlar bizim koşan kanatlarımızdır.


Yazımı Benjamin Franklin’in bir sözüyle bitirmek isterim:

"Küçük bir ihmal büyük bir yanlışlığa yol açar. Çünkü bir mıh bir nal kurtarır, bir nal bir at kurtarır, bir at da bir binici kurtarır."


Kaynakça


1)https://www.eddabney.com/articles/coltstarting.htm#:~:text=You%20can%20spend%20lots%20of,starting%E2%80%9D%20or%20%E2%80%9Cbreaking%E2%80%9D.


2)https://www.gabineurohr.com/index.php/colt-starting/educational/189-14-preparations-for-a-safe-and-respectful-colt-starting