Arılar Nasıl İletişim Kurar?


Arılar pek çok yönüyle gözlemlenmesi hatta ders çıkarılması gereken böceklerdir. Yaşadıkları kovanı ayakta tutabilmek için çalışma sistemleri, savunma mekanizmaları, sert bir hiyerarşi hatta kendi aralarında bir dil bile oluşturmuşlardır. Bu dili ilk keşfeden Karl von Frisch adında bir bilim insanıdır. von Frisch, Carnolian arılarında (Apis mellifera carnica) davranış ve navigasyon üzerine yaptığı çalışmalarıyla 1973 yılında Nobel Fizyoloji Ödülü’nü kazanmıştır.


Her ne kadar arıların kendi aralarında iletişim kurdukları sisteme bir ‘dil’ demiş olsak da bu dil insanların kullandığı gibi duygu ve düşünce aktarımı için kullanılmaz. Arılar iletişim sistemlerini birbirlerini uyarma, zengin besin kaynaklarının yerini gösterme ve koloni kurulacak yeri belirleme gibi daha ilkel seviyedeki bilgilerin paylaşımını yapmak için kullanırlar. Bu dil aracılığıyla anlaşmak bir arı için oldukça eğlenceli olsa gerek çünkü arılar bu bilgileri birbirlerine dans ederek aktarırlar. Dans etmenin yanında abdomen (karın) bölgelerinden saldıkları kimyasalların kokuları ve ziyaret ettikleri çiçeklerin aromaları ile iletişimlerine destek olurlar. Bu dilde her bir dans hareketi oldukça farklı bir anlama gelmektedir. Bu hareketler; waggle dance (sallanma), tremble dance (titreme) ve head butting’ dir (kafa atmak/toslamak).


Waggle Dance


Gittiğimiz pikniklerde kapağı açık kalan bal kaselerine, reçel kaplarına hatta kolalara bile arıların üşüştüğüne şahit olmuşuzdur. Arılar bizim ballarımızı, reçellerimizi birer besin kaynağı olarak görürler ve doğal besin kaynaklarına da (çiçek, nektar, polen vb.) aynı bu şekilde üşüşürler. Arıların bir besin kaynağı için toplu şekilde kovanı terk etmeleri ciddi bir enerji israfıdır ve gerçekten harcadıkları enerjiye değecek bir besin kaynağı bulmadan kovanı toplu şekilde terk etmeleri oldukça kötü sonuçlar doğurabilmektedir. Bunun için kovandaki deneyimli arılar kaşif olarak çevrelerindeki araziye yayılırlar. Kaşif arıların sayısı azdır böylece arıların çoğunluğu kovanda kalır ve besin kaynağı aranırken enerji tasarrufu sağlanmış olur. Kaşif arılar ağaçları, çiçekleri hatta piknik alanlarımızı gezerek zengin besin kaynaklarını ararlar. Zengin besin kaynağını bulduklarında ise kovana dönerler ve waggle dance adını verdiğimiz bir dizi hareket ile besinin yönünü ve kovana olan uzaklığını belirtirler. Bu bilgiyi alan toplayıcı arılar ise toplu şekilde kovanı terk edip doğrudan besin kaynağını akın ederler ve ganimetleriyle geri dönerler. Bu sayede gereksiz enerji harcamadan çevrelerindeki besin kaynaklarına nokta atışı gidip dönebilirler.


Bu dansta kovana dönen kaşif arılar iki hareketi aynı anda yaparak dans ederler. İlk hareket abdomenlerini (karın/kıç kısmı) sağa sola hızla titreştirirler, bu titreşimlerin hızı ve uzunluğu besin kaynağının kovana olan uzaklığını belirtir. Bu ölçütte arıların titreştikleri her saniye 1000 metre civarında bir mesafeyi temsil eder. Yani abdomenini 3 saniye titreştiren bir arı, besin kaynağının kovana neredeyse 3000 metre mesafede olduğunu söyler. İkinci hareket ise besin kaynağının kovana göre hangi yönde olduğunu belirttikleri ve kendi etraflarında döndükleri bir harekettir. Titreşerek ilerleme ardından kendi etrafında dönüp tekrar titreşerek ilerleme döngüsünü birçok kez tekrar ederler. Kaşif arılar bu iki hareketi aynı anda yaparak toplayıcı arılara besin kaynağının lokasyonunu ve kovana olan uzaklığını söylerler. Aşağıdaki figür ile arıların bu hareketi daha iyi anlaşılabilir.


Figür 1


Besin kaynağının güneşe göre konumunun Figür 1'deki olduğu bir durumda kaşif arılar Figür 2' deki gibi dans edeceklerdir.


Figür 2


Şu videoyla daha da iyi anlayabilirsiniz:

https://www.youtube.com/watch?v=-7ijI-g4jHg


Kaşif arıların besin kaynağı ile kovan arasındaki mesafeyi nasıl hesapladığını merak eden bilim insanları bir dizi test yapmışlardır ve en sonunda fark etmişlerdir ki bir arının beyni arının gözüne gelen görüntülerin hızına göre kat ettiği mesafeyi algılamaktadır. Bilim insanlarının arılardaki bu mekanizmayı keşfetmesi ise daha ilginç bir şekilde olmuştur. Arıları çok hızlı manzara fotoğraflarının aktığı dar tünellerden uçurup ardından kovanlarına geri koymuşlardır. Bu arılar retinalarına fazla miktarda ve hızlı görüntü geldiği için daha uzağa uçtuklarını sanıp daha uzun süre waggle dance yapmışlardır ve besin kaynağının yerini toplayıcı arılara yanlış bildirmişlerdir.


Tremble Dance


Tek bir kelimenin birden fazla anlamı olabileceği gibi arıların dilinde de bazı hareketlerin birden fazla anlamı vardır. Tremble dance da onlardan birisidir, bilim insanları bu hareketin anlamını tam olarak çözememiştir ancak gözlemlere dayalı birkaç tahminde bulunmuşlardır. Bu dans çeşidinde arılar hiçbir yön belirtmeksizin sadece titrerler ve rastgele ilerler. Bu hareketi genelde kötü ve bozulmuş besin kaynaklarından gelen kaşif arılar yaparlar ve toplayıcıları uyarırlar.


Arılarda demokratik seçimler


Aynı kovanda yaşayan arılar her ne kadar farklı bireyler gibi görünseler de kritik bir karar verilirken tüm kovan sanki tek bir bilinç onları yönlendiriyormuşçasına karar verir ve her bir birey verilen karara uyar. Bu bilince ‘kollektif bilinç’ denir. Kollektif bilincin kendini en bariz şekilde gösterdiği yer ise yuva yapılacak yerin seçimidir. Kraliçe arının yeni yuva için kovanı terk etmesiyle kovandaki bütün arılar kraliçeyi takip ederek dışarı çıkarlar. Yeni yuva seçilene

kadar (bu birkaç saat ya da birkaç gün sürebilir) bir ağaç dalına ya da boş bir direk gibi gözden uzak köşelere yığılarak bir küme oluştururlar. Kaşif arılar tıpkı kovanı terk ettikleri gibi bu kümeyi de terk ederler ve

yeni kovan için geniş oluklu bir ağaç ararlar. Yeni yuva için ideal mekanları bulan kaşif arılar kümeye geri dönerler ve tıpkı kovanda yaptıkları gibi waggle dance yaparak yuva yapma potansiyeli olan yerleri işaret ederler ancak hala bir problem vardır; hangi kaşif arının belirttiği lokasyon en iyi tercihtir? Kovanın tüm arılarını içeren bir kümeyle bütün lokasyonları gezip en iyisini seçmek oldukça yorucu ve riskli bir iştir. Bu problemi çözmek için de kaşif arılar kendi aralarında şeffaf bir demokrasi uygularlar ve bulunan lokasyonları sırasıyla ziyaret ederler eğer ziyaret ettikleri lokasyonlar arasında kendi bulduklarından daha ideal bir yer varsa kümeye döndüklerinde daha ideal olan yeri işaret edecek şekilde dans ederler. Böylece bir süre sonra kümedeki neredeyse tüm kaşif arılar tek yöne doğru dans etmeye başlarlar ve tüm küme en ideal lokasyona doğru yola koyulur. Bu sistem demokrasi kalıbının en yalın halidir çünkü insanlarda olan ihtiras, bencillik veya yalan söylemek gibi komplike olgular arılarda olmadığı için kaşif arılar doğaları gereği içinde yaşadıkları küme için en iyi kararı vermek zorundadırlar yani doğaları gereği dürüst olmak zorundadırlar.


(Bu yazı makalelerden derlenmiş bir araştırma yazısıdır. Hiçbir öneri barındırmamaktadır.)


Kaynakça

- Couvillon M. J., (2012) The dance legacy of Karl von Frisch.

- Thom, C., Gilley, D. C., Hooper, J., & Esch, H. E. (2007). The Scent of the Waggle Dance. PLoS Biology.